Home / Algemeen nieuws / Puffektdadiejalekt deel 4

Puffektdadiejalekt deel 4

Jan Hendrickx
  Puffektdadiejalekt              Jan Hendrickx                      Aflevering 4

Ik bugien, zoas gullie ondurâânt al wel guwend zen, meej wa wittuswaorigeeju ovurut dialekt. Vurrigu moand waar’k gustopt meej du meedudjilieng dadu Standurdtaol vunaomuluk un schrijftaol waar. Vûrun kleinu groep eelietu waarut echtur wok du sprjiktaol. In du loop van du twientugstu jeeuw nimut aontal sprjeekurs van de Standurdtaol jil staark toe; vanun paor pursent in 1900 nor oméndunaobij 50 pursent in 1970. Du reeju davur waaru ondurmjir du technooloogiesu vuraanduriengu opdu boerubudrêfkus, du vusteeduluking, du opkomst van du massameedieja, de radio, TV, Internet en zoow mjir dus, un veul bjitûru infrastruktuur (o.a. du weegu) en vural wok t’algumjin ondurwijs. Du diejalektpraotur ruildu stjisdsmjir zun omgeevingstaol in vurut Standurd Needurlaans. Du bjildvurmieng bij’t diejalekt gieng wok n’un grwootu rol speulu. Ut gaoj ierbij om ut vurwoordjilu van onduraanduru da diejalekt ordienair en ongupâst zou zen en da diejalekt zouw staon vur gubrek aon oplei-jing en dus un goeju bujirsing van du Standurdtaol zouw bulettu. In’t ondurwijs wier dûrum ut diejalekt danwok uitgubannu en du kienduru wierru van lievurleej niemjir int diejalekt opguvoed. Ut guvolg van dì allus waar, da du moedurtaol, ut diejalekt dus, dur (moonoopoolie)pusiesie van du jìstu taol eej vulooru en da’t Standurd Needulaans die plek eej ingunoomu.

Frutsulku

Nouw jist effukus wir zon leutig inguzondu ‘frutsulku’ van Pjeer van de Leur:

Du Spiegul
Zu keeku n’in du spiegul, ut’waar un gek guzicht,
Zoo saomu in de wjirschijn en meej da teegulicht.
Zu zeej: “ kèkier nouw, nû’pukkul en daor un kraajuwoog”,
mar ij vuschrok zun’eigu pas nun’aop, toentie zun kopku nor buneeju boog.

Gramoatieka:

Du vurrigu kjir aakut g’ad oovur lidwoordu. Nouw goa’kut emmu over du vurnaomwoordu. Daor emmenur dur mjir van as jin. W’emmu puswoonulukku, buzittuluku,weedurkjirundu, aonwijzundu en vraogundu vunaomwoordu. Ut mottu toch wel ‘guljirdu koppu’guwiest zèn, dieta ammul vuzonnu emmu ! Mar goed, t’isnie aandurs ! Ik noem nou un paor  puswoonluke vumaomwoordu: ikku, gij, ij, gullie en zullie en un vubjiltju iervan is “Zullie zeeju da mu n’aor meej oew moeku ââru guzien (Zij zeiden dat we haar mee jouw moeder hadden gezien). Nouw un paor buzittuluku vunaomwoordu: mun(nu),  jaauw (u), zun (nu), ullie (ju) en zullie (ju).Un paor vubjiltjus: Z’oopoe durru vent ââr gin aor op zunnu kop ( De man van ons oma had geen haar op zijn hoofd). En Oe gaojut meej oew pêrd ? Mun pêrd gaoj nie, da lôpt ! Nouwdan , oe lôpt oew pêrd ? Da goaj wel.En zoow kan’k nog wel effu dur gaon. Mar da doe’k nie. Du volgundu kjir kommu de weedurkjirundu,  aonwijzundu  en vraogundu vumaomwoordu aon du burt.

Naodur vuklaort: Jirrukusvanmûraantu.

Int diejalekt wokwel vastguljeed as “Jizzusvanmuraantu’. In woozu omgeevieng worrut mjistal as ‘Jirrukusvanmûraantu’ uitgusprwooku !
Dì woord is eiguluk un ‘Goedmoedige vloek’, da mjistal wor uitguroepu as iemand ergus van schrikt of astie un jil sterk en onguloovug vuraol oort. Deezu uitroep is un saamutrekking van du naamu: ‘Jeezus van Marieja van Anna’ en zoo âggu den’k wel wit, is Marieja du moedur van Jeezus en Anna is du moedur van Marieja.

Kort vuraoltju over oeta vroegur ammul gieng of oeta wââr !

03214

S’aoturdagsaovusOp saoturdag, vruug indun aovond, moessu bij woos thuis allu driej du brakku guwassu worru in nun grwootu zienku teil. Ik wok, dus. Dan wier in du keuke du kookusmat opgurold, du stoelu aon du kaant guzet, ut kachultju opgustokt en wêrrum waotur in du teil gudaon. Dan wierru wu dur oos moeku guwassu en wok oew aoru wieru nie vugeetu. Omstuburt in dun teil, allu driej int zellufdu waswaotur meej affutoe ’n scheutju wèrmwaotur durbij. Meej nun bostel en gruunuzjip. As mu dan wir pontufukaol aongukleed waaru, giengu wu guzellug in d’uiskaomur zittu.Dan deej oos vaodur meej nun kwooluschep en ut vullusblik ut vuur uit du kwiezienjèr scheppu en deej da vuur dan in du kwoolunèrd in du kaomur. Daor attie vanteveure‘nun kraant en kachuloutjus in gudaon en binnu un klein uurku stonnu du rûtjus van dun’èrd rwood gloei-jund. S’aovus deejumu dan spellukus, zoas oedje-wip, pimpampet, mêns-ergurju-nie en‘t vlooi-juspel. Dan kwaam dun moltondjeeku tuvurschijn, waant dun’ondurgrond moes zocht zen aandurs sprongu du vljooju nie. Oos vaodur stok dan un sigaor op, schonk zun’eigu un borrultju in, ’n sietroentju meej sukkur en gieng nor du radio lusturun. Du ‘Fûmielie Dursneej’ waar zun favurietu prugram. Wij kreegu dan’un zelluf gumoktu bjikur poejursjuklaaj meej un speeklaosiemannuku dur bij en aswu dà dan opaaru moessu wu nor bed. Mu mochtu n’oos buneeju in du keuku uitkleeju en woos piejaamakus aon doen, waant boovu waarut vûstu kouw. Daor stonne in du wientur du blommu op du raomu van’t vriezu. Nog gaauw un’aovudgubedju, ut piespotju meej en up…, vlug ondur du djeekutjus. Zoo gieng da vruugur. Da zèn toch ammul diengu diej indruk op oe emmu gumokt, âândurs zouwd’ut oeweigu niemjir èrienurd ga’d emme !

Piet Teunissu, alias Pjeer van du Leur, schreef inzun vuraoltju datie aon mijn aar opgustuurt datie, astie moes oestu, dur hullie moedur nor du n’uisarts wier gustuurd om tu vraogu oftie iets aar vur d’un oest. En dan gaojtie verder, ik schrijfut nou prusies op zooas hij ut eej guschreevu:
“T’moes eigeluk iets tege dun noest zèn. Mar jao, dur is tegeworrig mekaant overal wa vur, of tege. Dan waar’t in onze jonge tijd nogal wa aanders wor. Dur wier jilwa aan zelfmedikaosie gedaon. Agge oew eige aon de broenneekels haar gestote dan gieng dur meej un nat doekske azijn of amoniak over. Agge gevalle waar ent schaarf waar un bietje van oewe n’aarrum of oew knie, dan deede daor un blaoike zuring op daggu dur dan wa vurfrommelt durop lee en verdraaid, ut deej al gelijk miender zjir. Agge vurkouwe waar dan kreegde anijsmelk en un smeersultje op oew bost en dun n’aandere dag waart wok al wir mekaant wir weg. Begonde echt dúr t’ooeste en kreeg dut wa benauwd dan kreegde levertraon. K’weet nog van mun eige da’k aont werk waar in dunAag, me ware daor in de kost, en’k waar astikke vukouwe. Zeej die hospita tege mijn “ge krijg van mijn aorlemmerolie”.K’aar da fleske, in plek van nun lepel meej van da spul, jimmel opgedronke. Dun aandere dag waar munne vurkouwiggèd zo goed as over, mar kem verder jil dun dag op de plee gezete. Ik kem wa afgezien daor. Och jao zo ist alty wa hé, wa vurt jin goed is, is vurt aander wa miender goed. Soms knapte op en sommetij knapt’af. Mar dikkuls is suikerwaoter mee wa citroen en un schepku oonieng nog mar ut beste”.
Eddut w’ok gemerkt ? Pjeer is nun’echtu Leurunair en ik ben dur wok gubooru en gutoogu, mar wu budoelu in wammu schrijvu prusies ut zellufde mar wu schrijvu n’ut allubei jilmul aandurs. En da’s nou ut mooi-ju van plotsuluk diejalekt.

 

Braobaansu  spreuku en/of  un Diejalekt-vutaolurku

Du oplossieng van’t ‘diejalekt-vutaolurku’ van du vurrigu maond waar: “Bart en zijn broer kunnen niet goed met elkaar opschieten. De hele dag kibbelen en bekvechten zij met elkaar. Hun moeder zei dat het een paar onvolwassen
deugnieten waren met een grote mond. (Dun Bart en zun bruur kennenie meej mukaoru akkudeeru. Dun jillu dag ist aljin mar akkunaai-ju meej mukaoru. Zullie moedur zeej da’t un paor snôppieku waaru meej vulprots”).
Tot slot: Djeezu kjir wir un  Braobaansu spreuk of guzegdu waor gu du butjikunis van moet weetu.  “As’t rêngult op du pustoor, dan druppulut op du kûstur”
Oew oplossieng stuuru nor: Ie-meel: redactie@streekbulletin.nl

Tot du volgundu maond mar wir bij “Puffectdadiejalekt”. Oudoe !

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *