Home / Algemeen nieuws / Puffektdadiejalekt-Aflevering 8

Puffektdadiejalekt-Aflevering 8

naamloos

 

Frutsulku

Copie van het originele Ludwiegslied

De inleiding van deze aflevering heb ik geschreven in de standaard Nederlandse taal  en gaat over het eerste geschreven versje in onze Nederlandse (volks) taal. In het jaar 1100 heeft een Vlaamse monnik ’n versregel in de Nederlandse volkstaal neergepend, vermoedelijk om de deugdelijkheid van zijn ganzenveer te beproeven. De bewuste regel was de beginzin van een bekend liefdesliedje. De Nederlandse literatuur in geschreven vorm is dus begonnen met de liefde en was als volgt: “hebban olla uogalas nestas hagunnan hinase hic en da thu; uuat unbida uue nu”. Eerlijk gezegd kan ik hieruit slechts ‘n enkel woordje Nederlands ontdekken. Omgezet naar onze huidige standaard taal staat er :”Alle vogels zijn begonnen hun nesten te bouwen behalve ik en jij; wat wachten we nu “. In Nederland heeft men lang, langer dan in de ons omringende Germaanse landen, moeten wachten op een geschreven tekst in onze eigen taal. Een verklaring hiervoor werd gezocht in het feit dat de, in de  kloosters levende geestelijkheid, al lange tijd het letterkundige leven domineerden, waar in het traditionele Latijn werd gesproken en geschreven. Toch kende ons land destijds een literatuur in de volkstaal, zij het niét in geschreven vorm. Het ging hierom mondelinge literatuur. Er zijn talloze heldendichten, overwinningsliederen, dodenklachten, gebeden en spreuken gezongen, uitgesproken en verteld, waarvan er helaas weinig zijn overgeleverd. Slechts één loflied is opgetekend en bewaard gebleven n.l. ‘Het Lodewijkslied (Ludwiegslied-zie afbeelding), dat werd gemaakt ná de overwinning van koning Lodewijk III in 881 op de Vikingen. Muschien is’t gin spektakuulair vuraoltju vur jullie, mar’k denk datut wel aorig is om ut tu weetu. Durrum ek’ut ier wok opguschrjeevu.

Nouw jist effukus wir zon leutig inguzondu ‘kort rijmulèrku’ van Pjeer van de Leur. Ge kuntur wok djizu kjir nor lusturu:  druk op: ‘► 00:00’.

Du fietscoureurs
Zu waaru wel meej tachutug man en reeju in du rôndu,
Aonraoku kon zur ginjinnu en da vonzu wel jil zôndu.
Wa aaruzu mooi-ju lijvu en wel jillu schwoonu kûitu,
Mar’t jinnugstu wa zu kon, ze kont’ur aljinmar nor flûitu !

Du schrijftaol en gramaotieka

Zjikkur 5 duuzund jaor guleeju kont’ur  nog niemand schrijvu. Un jinvouwdugu beeldtaol waartur toen al wel. Schrijftaol is un stuk inguwikkuldur. Dur wieru daovur simbooltjus gubrukt, die wu letturs noemu en waarvan wu dur int Njidurlaans 26 emmu. W’oevu dus mar un bietju simboolu/letturs t‘ontouwu om iets wjir tu geevu. Du letturs zoas wij die gubruiku zèn grwootudjils simpulu tjikkuniengu, waorvan du mjistu wieru gukoppuld aon klaanku. Er wor guschat da men aonut bugien van oozu jaortellieng in Braobaant is bugonnu meej schrijvu. Men schreef toen het ‘Middulnjidurlaans’. Du standurdtaol zou pas in du 17de jeeuw kommu. Ut moes un taol zèn die vur’t jillu laand moes gellu. En diejun taol kwaamtur, meej nù jillu tijd daornao, in 1804, wok offiesiejillu spelliengsreeguls en jil veul bugrippu, die vastguleet wieru in Gramaotieka-boeku. Di geldt nouw as dù taolreegul vurut Njidurlaans. Vanaf onguvjir 1965 is du standurdtaol stad èn laand gaon domienjeeru, wòk in du sprjiktaol. Ut Njidurlaans as diejalektlaand wor lagzaomuraand vuleeju tijd (??), buweeru zu. In EttuLeur praot nou, schat ik, 70% van du mensu  onguvjir 60%van du tijd ammaol du standurdtaol. Ut zouw bjittur zèn as allu EtteLursu mensu tweejtaolug waaru, n.l. T’EtteLeurs diejalekt en du Standurd Njidurlaansu taol. Altaans, da vin ik dan, eej !

Naodur vuklaort: Stoefu

Stoefu (stoefen) is un tiepies Zuidnjidurlaans woord. In’t Noordu zeeju zu vruugur nie stoefu mar stoffu. Dit stoefu komt wûschijnluk van’t oudfranse ‘estoffer’, da ‘optooi-ju’, ‘rijkuluk vusieru’ butjikunt. T’is tu vugulijku meej ut Njirdurlaansu ‘stofferen’, da wil zêggu daggu iets ‘moojur aonkleed’. Da doej naomuluk n’un ‘stoefur’ wok. Die njimt gin gunoegu meej zun eigu kleinu vudienstu, mar ij mokt zu grwootur en mooi-jur en bjeetur dà z’in wèrruklukhèd (in’t echt) zen.

Kort vuraoltju over oeta vroegur ammul gieng of oeta wââr !

 Ut leevu op du Leur rond 1900

Vudaog un kort 02vuraoltju oe du mensu, en dan vural d’arbei-jurs, in du durpkus moessu leevu, zoow rond ut jaor 1900. Dan goajk’ut emmu ovur du Leur, waor’k zelluf vudaon kom, omda’k daor ut mjistu vanaf wit. Du ljifomstandugeeju waaru jil slecht. Erbarrumuluk kan’k bjittur zêggu en zu vudiendu wok nog mar un vurrèkt bietju. Gumidduld nu’n guldu pûdag. Bijna alluarbei-jursvrouwu aaru dur un baontju bij. Schuuru, poetsu en wassu bij du burgului en bij du mjir welgusteldu van’t durp. Wieju, èrrupuls rooi-ju of takkubossu maoku bij du boeru. Mjistal moessu du jong, vural du rouwu schoefuls, wok meej waarku. Assu nie oefdu meej t’elpu dan konnuzu buitu speulu. Knikkuru, laantâkkurku, bokspriengu, wegkruipurku, oovurstjikurku en touwku spriengu, vanalda soort diengu dus. Speulgoed vur inuis waartur nie veul. In du sukkerbietukupanju werktu dur veul Leurunairu op du sukkurfubriek van Heerma van Voss. Ieduru dag loopund nor Zwartubaarg en turug en in du zomur  moestur waark guvonnu worru bij du boeru. D’uskus waorsu in woondu waarru jinvoudug en dikkuls wok  jil slecht. Zu moessu ut doen meej un kaomurku waor un bedsteej inston, un ârmoejug keukutju en nun zoldur waor du snotjong sliepu. Du poepdwoos ston buitu op du waarft. Ut eetu beston uit èrrupuls, pap, boekweipap dan eej en brwood en jil soms un stuksku wild wà gustroopt waar of wà slachtovurschot van du boeru. En assut03 konnu butaolu wiertur op vrijdag vis geetu, die aon du deur gukocht wier van du visboer. Mar dan wok mar aljin stokvis, aoliekrieku of gudroogdu scharrukus. Brwood wiertur veul geetu, busmjird meej spekvet en sukkur en vur du gulukugu, kâontjus. Da waar uitgubakku spek  en da vonnu du mjistu wel jil lekkur ! Teeguwordug wor da dur d‘uisars  afguraoju in vubâând meej oewu glosturolg’altu .Ut waar trouwus wok niesoo vuwonduluk da in dieju tijd nor du draank wier gupakt. Die waar nie aontu slijpu! Wok in durru vrij-jutijd wiertur gewaarkt. Stroopu en zout smokkullu nor Bels. Allus wier gudaon om un sentju bij tu vudienu. Dur ljeefdu in dieju tijd jil veul mensu van du budjeelieng en kreegu bonnu  om eetu en in du wientur koolu tu koopu. Mar klaogu waartur nie bij. Zu wiessu nie bjittur. Jirluk guzeet: Zu dronku mjir dan dassu klaogdu. 

Da zèn toch ammul diengu van vruugur die indruk op du mensu ebbu gumokt, âândurs zouwz’ut dureigu niemjir errienurd ga’d emme!

Reacties op afleveringen  6 en 7

Op afleevurieng 6 reejagjirdu Patrica Moojen as volgt: “Dank u wel. Heb heerlijk genoten. Er zijn zo een aantal mensen van De Leur die ik het zó hoor zeggen. Ik hoorde hun stemmen zo weer even in mijn oren klinken !”
Nellie van Dorst reeagjirdu op dees afleevurieng meej “Dat heb je weer goed voor elkaar, Jan !”
Gerard Brood  reejagjirdu as volgt op afleevurieng 7: “Mooi stukje en erg knap opgeschreven. Dat ‘oozu taoltuin wor oovurwoekurt’ zie ik persoonlijk als een ‘sign of the times’ (teken van de tijd). We spreken en schrijven immers ook niet meer het Nederlands van de 17e eeuw. Wat het diejalekt betreft kan ik nog veel van U leren !”. Reactie JH: De ‘constatering’ blijft, wat iedereen er ook van mogen denken. Stel je ook eens voor dat alle  uit de Franse taal gerelateerde woorden uit onze moedertaal ( het dialect) zouden  moeten verdwijnen ? Wat er dan zou overblijven zou allesbehalve het tegenwoordige dialect zijn en dan te weten dat het dialect onze oorspronkelijke taal is. Je mag dus concluderen dat wij met onze taal al heel vroeg vreemdgegaan  zijn !
Jan Bekers (h)eraolt z’n mjirduru kjiru opguzondu reejaksie op du afleevuriengu van ‘Puffektdadiejalekt’ meej “Mooie hoor !”

Dankoewel vur jullie mooju en vrienduluku reejaksies.

Braobaansu  spreuku en/of  un Diejalekt-vutaolurku 

De oplossing van ‘Ut diejalekt-vutaolurku’van vurrigu maond waar:
“Ik ben dood moe”, zei Franske nadat hij het hockeyveld had opgeruimd.’Da ‘kaol geneuk’* ( = niet in 1 of 2 woorden te vertalen) wil haar eigen rommel niet opruimen. “Ben jij ook op hockey”, had de terreinknecht nog tegen Franske gezegd. “Gelukkig niet”, had hij, licht geraakt, geantwoord. ”Nietsnutten zijn het”!
P.S: Meej * kaol geneuk wor budoeld: mensen die zich voordoen als rijke en deftige lui maar nauwelijks iets meer bezitten dan de ‘gewone’, gemiddelde man of vrouw.
In’t Diejalekt stontur: Ik zij aflèègusklaor, zeej Fraansku, naodattie ut’okkieveld aar opgurûimd. Da kaol geneuk vudom’tut om d’r eigustu rommul op tu rûimu. ”Okkie d’ok” aar du tureinknecht nog tegu Fraansku gezjeet. “Gulukkug nie” artie krikkulig g’aantwoord, “lapzwaansu zènut” !

De Braobaansu spreuk vur djeeze kjir is: “Hij zet du tilluviesie uit assu in du tilluviesiemies meej du kulèktu bugiennu !

Oew oplossieng stuuru nor: Ie-meel: redactie@streekbulletin.nl

Di waarut wir. Tot du volgundu maond bij “Puffektdadiejalekt”. Oudoe !

 

About auke201

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *