Home / Algemeen nieuws / Puffektdadiejalekt – Aflevering 7

Puffektdadiejalekt – Aflevering 7

jan7

Tien jaor guleeju aar w’oonzu kommusaorus van du (toen nog) Koonugien, mr. Dries van Agt uit Geldrop, al laotu wjitu datur nor zèn mjinieng gunogt reeju zèn om ut diejalekt in woozu proovinsie aon tu moedugu. Jin reeju iervan is, volgus van Agt, da ut Njidurlaans in rap tempoo vuloedurt en da ut woordgubrûik asmar poovurdur wort. IJ vugulekt ut meej ‘nu bloemunof die, dur vuwaorloozieng, stjids verdur vupieturt en vudort. “Oozu taoltuin wor oovurwoekurt dur Ameerikaans / Enguls onkruid”, zo schrijf-tie. “Wienkuls zèn shops, dienstvuljeening is service, fjisjus wieru parties en waor gu wok komt, oovural komdu managers teegu”. K’wjit jil  zeekur da ta sins 2006 nogal un jil stuksku errugur is guworru. Wa denktu van : City-trip (steedureisje), Selfie (footoo vanoe eigu), Sidekick (hulpju bij kommutatooru en preesèntatooru), All Inclusive (allus inbugrjeepu) en fun (pluzier) etc. etc. IJ vin’t w’ok da du ruklaamu (h)indurluk schreeuwurug is guworru en vol zit meej abnumaolu kiendurachtugu tekstu, da-tie vugulekt meej d’Ameerikaansu ‘misvurmdeid’. Forsu  taol dus van oozu vruuguru mienjistur-preesiedent. Zijn advies is trouwus in du proovinsiejaolu en plotsuluku meedieja nie oovural goed oovur gukommu. Ut goej bulûsturdu diejalekten-prugramma op ‘Omroep Brabant’ wier stopguzet (??) en oonzu plotsuluku radiejoozèndur ‘Local FM’ zent jinnu kjir indu 14 daogu un kort vuraoltju in’t diejalekt uit. Ik denk da just du raodiejoo un pufekt meedieja-instruument is of zouw kunnu zèn om ut diejalekt ondur du buvolkieng leevudig t’ouwu ! Oozu moedertaol is toch jin van ut bulangrijkstu erfgoed d’àmmu emmu en dà mottu wu koesturu. Tumienstu…, da denk ìk dan !

         Frutsulku

Nouw jist effukus wir zon leutig inguzondu ‘frutsulku’ van Pjeer van de Leur. Djeezu kjir oefdu ut ‘rijmulairku’ nie tu ljeezu, g’oeft aljin mar tu lusturu. Druk in du zwarte balk op ut vaksu ‘► 00:00’ en dan oordu mijn meej ut frutsulku ‘Du duivumelkur’.

Aggu via du App van E-L Nieuws-Bulletin djeezju afleevurieng èd ’opgaold,waarin ut ‘audio-gudjiltu’ nie is opgunoomu, dan kund’ut frutsulku nouw wok ljeezu.

 

Du duivumelkur

 03

IJ aar zu wir in du kurf gudaon, z’n bèstu doffurs en duiviennu.

Kjir op kjir ooptu n’ie echt, dassu nû’n kjir du jistu prijs zouwu wiennu.

IJ stin vruug bij zunnu til tu staon en zaag un kladju kommu

Zu vloogu ammul wir vurbij en’ie docht bij zun’eigu: potvurdommu !

Naodur vuklaort: Broenneekul (Broennekel) / Broenneetul

04Ut juukt aljinug mar effukus àggoew eigu gubraand èt aon n’un braandneetul. Oe kommu zu dan aan broenneekul in plek van braandneetul? Broeien is een oud woord voor branden, dus die eerste delen van de woorden zijn eigenlijk hetzelfde.. Asgunou broeineetul snel uitsprikt krijdu broenneetul en du  t is ’n k guworru, zoo onguvjir zooas ‘meteen’ in ‘bedeen’ is vuraandurd. Du taol gaoj zoo d’r eigu gangusku. Dus nu’n braandneetul braand en nu’n broenneekul broent. Tís allubei ’t zellufdu. Wij emmu n’ut dus oovur “IJ eej z’n eigu gubroent aon broeneekuls”.

 Gramaotieka

Nogwa oovur du gramaotieka int algumjin. Deezu kjir in’t Njidulaans: Ons menselijk taalvermogen bestaat volgens de Indiase taalkundige Pânini uit twee onderdelen n.l. een woordenboek en ’n flinke set met  regels (dat wij grammatica noemen), waarmee we de woorden uit dat woordenboek kunnen vormen en combineren tot zinnen. Voorbeeld: Als ik ’n hond een man zie bijten en ik wil dat vertellen, dan zoek ik in het woordenboek in mijn hersens de woorden hond, man en bijten op en combineer ze vervolgens tot de zin “hond bijt man”. En je weet, dankzij de grammatica in je hersens, dat de hond de bijter is en de man degene die gebeten wordt. Anders had ik wel “Man bijt hond” gezegd. Goed om te weten, toch!

Kort vuraoltju over oeta vroegur ammul gieng of oeta wââr ! 

D’n uisslâchtur

Du kop wier, wanjeer du kinnubakku nie apart wieru gouwu om guzoutu en gurwookt tu worru, du mjistu kjeeru in du zult gubrukt en du tong waar nutuurluk vur moedur-du-vrouw. “Dà’s dà”, zeej dun uisslachtur astie klaor waar meej du slacht van alwjir un vèrruku. Nao al dà gudoe meej ut slaachtu, waaru  jil du djeel, 

01du stal, du moos en du keuku vannu’n vetwaalm deurdrènkt. Allus rook nor vet,  smoktu  nor vet en voeldu vet aon. Da duurdu wel mienstus un wjeek veurda du vetsmaok uit oew neus, oew  vurjeemultu en oew kjeel vugoed kwijt waor gurokt. Maor ….. du kuus waar aon du kaant en tuishouwu kontur wjir un jaor teegu ! Vruugur moes allus vet zen en veural du boeru ieldu van dik vet spek. Toen kwaam bij dun boer ‘lekkur’ nie op du jistu plek! Op veul plekku bleef ut spek zo laank in du schouw hangu totut ‘gaorst’ waar en brûin van kleur, zeg mar mukaanst budorvu. Zoowok du reusul. “Waant dan ‘beschietut bjitur”, zeeju zu. Da wil zeggu: ut zettu zó aon, dadur onmoguluk veul van kon’t eetu en daor gieng-ut wok om. Wok du worst bljeef hier en daor un jaor laank in du schouw angu en waar dan zo àrd, daggudur iemand d’ersus aar meej kunnu inslaon. En toch wierunur du meid, du knecht en fumielie soms blij meej gumaokt.. Gu moestur nou us meej aonkommu.  Ut ‘kort’ van du kuus’ kon wok nie zoomar innun paor daogu vuwerkt worru en aonguzien ut in flessu inmaoku, in diejun tijd waor ik ut nou oovur èm, nognie zo bukend waar, moestu du rugstukku, ribbukus en du vèrrukusieltjus maondulang int zout blijvu liggu vur z’aon du burt kwaamu en da kwââm nie tugoei-ju van du smaok.

02Ommur nog wa geld van binnu t‘aolu wiertur bij du burgurij guleurd meej d’ammu, ribstukskus en worstvljees, waarmee danwok dikkuls un bietju van du schuld bij ut krui-junierswienkultju, waorbij zu riggulmaotug in’t krijt stonnu, wier aonguzuiverd. Dur wier wok nog un schwoon kèrremenaaj bij muneer Pustoor afgugeevu. Da waor un ‘mooie’ guwoontu, die dur bijna allu boeru in Brabaant in stâând wier gouwu . Dur wier toen in du volksmond wok wellus guzeet da du boer zun ‘goei spul’ slecht liet worru vurdattie ut zelluf opaat, of, da’t beste van’t vèrruku dur un aandur wier opgeetu. Ier kom wok d’uitdrukking vudaon: As nu’n boer kiep it, dan is du’n boer òf du kiep ziek”! Ja …., zoo gieng ta jil vruugur ammul!

Braobaansu  spreuku en/of un Diejalekt-vutaolurku.

Djeeze kjir wir un diejalekt-vutaolurku :

Ik zij aflêgusklaor” zeej Fraansku naodattie ut okkieveld aar opgurûmd.”Da kaol gunjeuk vurèkt’ut om d’r eigu rotzooj optu ruimu. “Okki d’ok”, aar du tureinknecht nog teegu Fraansku guzjeet. “Gulukkig nie!” aartie krikkulug g’aantword. “Un stellutju lapswaansu zènut”.

Oew oplossieng stuuru nor: Ie-meel: redactie@streekbulletin.nl

 

05D’oplossieng van du Braobaanse spreuk van du vjurrigu kjir is: Dat meisje heeft geen ‘voorkomen’. (Du die, die è mar un paor ertjus op du plaank. D’ur wor wok wellus guzeet:’Bij eur kundu nie zien of zu komt of gaoj’. Ier zeggu z’ok nogallus: ‘Waor’t brôsku zit is du vurkaant’).

 

Di waarut wir vur djeezu kjit. K’zou zeggu: Tot du volgundu maond mar wir bij “Puffectdadiejalekt”. Oudoe !