Home / Algemeen nieuws / Puffektdadiejalekt -3-

Puffektdadiejalekt -3-

Jan Hendrickx
Puffektdadiejalekt __-3____ Jan Hendrickx__

Zo as d’ âânduru kjirru, begien’k wok vudaog meej wa wittuswaordigeeju ovur ut diejalekt. Du standurdtaol is in oos laand du Algumjinnu Nedurlaandse taol, zooas die oovural g’aksuptjird is. Diejalekt is dus un biezonduru soort taol, die w’oort bij un bupoldu plots of strjeek. Ut vuschil tussu du tweej taolu eej allus tu maoku meej du wêrdu die wu dur indu saomuljeeving aon toekennu. As diejalekt miendur netjus is as du standurdtaol, is da nie du schuld van du woordu of klaanku van’t diejalekt, maar da komt dan durda veul mensu diejalekt un miendur net taoltju vinnu. Ut Braobaants diejalekt is nie aljìn buperkt tot un bupoldu plots of strjeek mar w’ok tot bupoldu fungsies of buroepu. Du Standurdtaol eej motschappuluku funksies, wa ut diejalekt nie eej: buvubild in du schwoolklas, bij un bupold soort van waark, in du kerk of bij d’overeid. Toch is oos diejalekt un volwaordigu taol, meej un volleedugu grâmaotika en woorduschat. Taol of diejalekt as ondurdjil van du kultuur angt jillumaol saomu meej un vuschil in soosiaalu staotus. Ut vuschil dus tussu du guwoonu jinvoudugu mensu, du man meej du pet – zeg mar- en du mjir burguluku en eelietairu buvolkiengsgroep. Da vuschil eej guleid tot un bulangrijku vuraandurieng. Rond 1900 prottu nog bijna iedurjin diejalekt. Tuis, op ut waark en in d’omgang meej mukaarru. Du Standurdtaol is dan nog vunaomuluk un schrijftaol.

Du schrijftaol van’t diejalekt.

Je hebt wel gemerkt dat ik in de schrijftaal van het dialect ’n eigen systeempje heb toegepast met betrekking tot de klinkers a eo en u. Vooral de –e– speelt hierbij een belangrijke rol. In de spreektaal wordt de –e–  gebruikt voor:- ee-,- è– en –u-. Als je het woord “vervelend” wilt uitspreken wordt de –e– voor een 3-klankenletter gebruikt. Dat is naar mijn mening erg verwarrend. In de dialectische spreektaal zeg je echter “vuveelund” maar je schrijft “vervelend”. De –e– wordt hier op drie verschillende manieren  uitgesproken. Het is goed dat ik in mijn eigen land niet moet integreren. Ik zou ‘gek’ worden van onze taal en taalgebruik. En dat word ik ook regelmatig. Toch hebben zeer geleerde mensen dit zo uitgevonden en zijn er heden ten dage talloze neerlandica nog steeds aan het uitpluizen wat er nog veranderd moet worden in onze taal. Ik gebruik in de dialectentaal dus ‘n e en ’n ee, ’n a en ’n aa, ’n o en ’n oo en ’n u en’ n uu’! Ik schrijf de woorden gewoon zoals ik die uitspreek. “Muschien klient da ierietâânt, eiguwijs en vuveelund, mar‘k gaoj dur toch meej dur”.

Gramoatieka:

Vurrigu kjir aakut g’ad oovur du vurm van du woordu in’t diejalekt. Wit’ut nog ? toeguvoegdu, weggulaotu, vuraandurdu en vurwiesulundu letters. Vandaog gaaij’k ut emmu ovur lidwoordu en vuzetsuls. Nie allus wor, mar in grwootu lijnu, eej ! Aa’kutal gad ovur wa gramaotieka eiguluk is ? Nou, gramaotieka is eiguluk un, meej du saomustellurs durvan, afgusprooku siestjim van taolreeguls vur ut schrijvu en sprjeeku van un taol. Ovur un paor van diej reeguls gaaj’k ut dus nou emmu. Tu bugienu meej du lidwoordu. Die kennu wu ammul nog wel hé, van’t schwool vroegur. De, het en een. In’t Ettuleurs is da: du of du’n, ut en un of unnu. Vubiltju: Dun Bram eeg’ut gêf immukaoru guflâânst. IJ aar unnu mooi-ju vliegur vur zu’n nifku gumokt. In’t Needulaans is da: Bram heeft het goed voor elkaar gebokst. Hij had een mooie vlieger voor zijn neefje gemaakt. Klienkt toch effu wa aandurs, eej ! Vurzetsuls. Klienkt w’ok nog wel bukend ind’wooru, denk ik ! Ik noemur un paor: Naar, tussen, naast, achter en aan. In w’oos diejalekt is da: naor, tussu, neffu, ââchtur en aon. Vubiltju: Mu zaotu op w’oos ukku neffe n’ut bangusku. In’t Needulaans: We zaten op onze hurken naast het bankje.
Du volgundu kjir kommu de ‘vunaomwoordu aon du burt.

Naodur vuklaort: Ossugrjeel.

Oe za’k da nouwus fusoenluk op pupier zettu. Un ‘ossegrjeel’ is un ondurbroek  vur vrouwu, zondur kruis durin. Da waaru eiguluk twee broekspijpu meej aljin un steevug lient  durtussu. Du naom komt van ‘ossengareel’, du halsgordul die veul trekdieru omkrijgu.
Dees ondurbroek en’t ossugrjeel leeku welwa opmukaaru. As vrouwu nu plas moessu doen, kondu zu dur ondurbroek aonouwu en hoefdu z’aljin mar t’urku. Aanduru (Braobaansu) bunaomingu vur duzellufdu ondurbroek zen: snelzeikur, ooputoebroek, oopu Pieta en oopu rijtuig. Oe kommu zur du’r allumaol op, vroag’k mu’neigu welus af ! D’oopubroek is nog altij tu zien int museum opt Paulusofku in Ettu. 

Kort vuraoltju over oeta vroegur ammul gieng of oeta wââr !

Nouw go’k un klein vuraoltje vutellu oovur ut poesku van mun vroegur buurmesku Aantje. Gu kun grust ââchturoovur in oewe stoel gaan hangu, waant g’oef nie tu leezu, aljin mar tu lusturu. Daorvur mottu meej du’ muis’ en  du ‘cursor’ van oewu PeejCeej op ut vaksku meej ‘ ►’ durin drukku en dan oordu mijn meej mun vuraoltje.. Makkuluk zat !

Piet Teunissen, alias Pjeer van du Leur, diej eej mij un paor kleine ‘frutsulkus’ (korte, leutige rijmulèrkus) en vuraoltjus toegustuurd en âârtur bijguzeet da’k die môôg gubruiku bij mun Puffektdadiejalekt-afleevuriengu. Akda wouw dan tumiestu, eej ! K’eb da nie afguslôôgu g’ad. Gukun nouw zô’n ‘frutsulku’ ljeezu van dun Pjeer:

Guraoniejums

Un  lief ouw vrouwku zeej: Ik zit ier schwoon tu zijn,
mar wurrum staon die bloemu daor, zoow woog oput kuzijn.
Ze zèn wel aorug schwôôn en mooj, mar wil iemand zu mûschien,
is eevu wa vuzettu, zoow d’ak wok nog wa kan zien!

Tot slot: Un diejalekt-vutaolurku:

 

0023

Du vurriggu kjir aar’k un Braobaans guzêgdu vur jullie, waarvan moes worru vuklaord wa t’ur meej budoeld word. Ut guzegdu waar: “Z’è dur eigu awjir ôn du punt van du tofful gustwootu en dur ljopt à zuveul klein spul rond”. D’oplossieng is: “Ze is weer zwanger en er zijn daar al zoveel  kleine kinderen” In Woost-Braobaant zêggu vurut jistu djil wok wel: “Z’è awir ondur du kaar guljeegu”.

Djeezu kjir is’t wir un diejalekt-vutaolurku, naomuluk:

Dun Bart en zun bruur kennu nie meej mukaaru akkudeeru. Dun jillu dag ist aljin mar akkunaai-ju meej mukaoru ! Zullie moedur zeej da t’ un paor snôppieku zen meej vul prots”.

Oew oplossieng kundu stuuru nor:
Ie-meel: redactie@streekbulletin.nl

Tot du volgundu maond mar wir bij “Puffectdadiejalekt”. Oudoe !

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *